ինչպես «ցեմենտել» հիշողությունը

Գիտնականները ներթափանցել են  հիշողության ձևավորման գործընթացի մեջ:Ամերիկացի գիտնականները կարծում են, որ իրենց հաջողվել է հասկանալ մեխանիզմներից մեկը, որը թույլ է տալիս գլխուղեղին ձևավորել հիշողությունը:

Հետազոտողները վաղուց ի վեր գիտեին, որ սինափսը (երկու նեյրոնների միմյանց հպվելու տեղը) հանդիսանում է գլխուղեղում ինֆորմացիայի պահպանման և փոխանակման հիմնական տարրերից մեկը: Այժմ, Կալիֆոռնիայի Սանտա-Բարբարայի համալսարանի գիտնականները հայտարարել են, որ իրենք հասկացել են, թե ինչպես են մոլեկուլները պահում իրենց, գտնվելով սինափսում և ինչպես է այդ վարքագիծը  հանգեցնում հիշողությունը ՙցեմենտով ամրացնելուն՚: 

Այս հետազոտությունը կարող է հանգեցնել Ալցհեյմերի հիվանդության բուժման նոր մեթոդների հայտնագորմանը, կարծում են հեղինակները: Մասնագետները կարծում են, որ սինափսի վիճակի վատացումը  Ալցհեյմերի հիվանդության առանձնահատկություններից մեկն է. այս հիվանդությունը հանգեցնում է այն բանին, որ սկզբից տուժում է կարճ հիշողությունը, իսկ հետո բացասական ազդեցությունը տարածվում է նաև երկարատև հիշողության վրա:

Ուժեղ սինափսն անհրաժեշտ է հիշողության ամրացման համար, իսկ այդ գործընթացը ենթադրում է օրգանիզմի կողմից նոր սպիտակուցների արտադրում: Բայց ինչպես է օրգանիզմը վերահսկում այդ գործընթացը, առայժմ պարզ չէ: Առնետների հետ կատարված փորձերի ժամանակ (Սանտա-Բարբարայի համալսարանում) պարզվել է. սպիտակուցները անհրաժեշտ են հիշողության ցեմենտման համար, դրանք արտադրվում են միայն այն ժամանակ, երբ ՙմիանում է՚ ՌՆԹ-ն: Նման անհրաժեշտություն առաջանալուց առաջ  ՌՆԹ-ն պարալիզի վիճակում է. այն անջատում է մոլեկուլը, որը նույնպես սպիտակուցներ է պարունակում:  Երբ արտաքին աշխարհից ազդանշան է գալիս, օրինակ,  երբ ուղեղն ինչ-որ հետաքրքիր բան է արձանագրում, կամ օրգանիզմը ինչ-որ անսովոր բան է վերապրում, այդ պաշարող մոլեկուլը մասերի է բաժանվում և ՌՆԹ-ն ակտիվանում է: 

«Գիտնականներին վաղուց ի վեր մտահոգում է այն հարցը, թե ինչու, երբ սինափսներն ամրանում են, սպիտակուցի դեգրադացիա է տեղի ունենում և այդ գործընթացը կատարվում է նոր սպիտակուցների սինթեզմանը զուգընթաց,- պարզաբանում է Քեննեթ Քոզիկը` նույն համալսարանի նեյրոկենսաբանական հետազոտությունների ինստիտուտից: - Եվ մենք լուծել ենք այդ պարադոքսը: Մենք ցույց ենք տվել, որ սպիտակուցների քայքայումը և նոր սպիտակուցների սինթեզը իրոք զուգահեռաբար են ընթանում: Քայքայումը հնարավոր է դարձնում սինթեզը»: Այն սպիտակուցների նույնականացումը, որոնք պետք են գլխուղեղին հիշողության  ամրացման համար, ի վերջո կարող է հիշողության խանգարումներով տառապող մարդկանց համար շատ օգտակար հայտնագործություն լինել: ՙԳիտնականներն ասում են, որ իրենք ուսումնասիրել են նյարդային բջիջները լաբորատոր պայմաններում և ինչ-որ չափով հասկացել են, թե ինչ դեր կարող են ունենալ որոշակի սպիտակուցներ գլխուղեղի այն հատվածում, որոնք փոխանցում են հաղորդագրությունները և օգնում պահպանել հիշողությունը,- ասում է Ռեբեկա Վուդը` Ալցհեյմերի հիվանդության հետազոտությունների բրիտանական հիմնադրամի ղեկավարը: - Այս հետաքրքիր ուղղությունը կարող է հանգեցնել Ալցհեյմերի հիվանդությամբ և թուլամտության այլ ձևերով տառապող մարդկանց հիշողության կորստի գործընթացի հասկացմանը, և հանգեցնել բուժման նոր մեթոդների ստեղծմանը՚: Ըստ վերջին կանխատեսումների, 2050-ին թուլամտության տարբեր ձևերով մոլորակի վրա տառապելու է մոտ 115 մլն մարդ: 

«Ալցհեյմերի հիվանդության զարգացման  գենետիկական ռիսկի գործոնները հենց սինափսն են մատնացույց անում, այնպես որ, մենք ողջունում ենք այդ բնագավառում կատարվող ցանկացած հետազոտություն,- նշում է Ջուլի Ուիլյամսը, Ուելսի հոգեբանության համալսարանի պրոֆեսորը: - Ալցհեյմերի հիվանդությունը բարդ հիվանդություն է և առայժմ դեռ չարժե շատ բաների հույսեր ունենալ, բայց սինափսների վիճակը և ակտիվության մակարդակը հետազոտությունների համար կարևոր և հետաքրքիր են դառնում»: 

Քանի որ խոսքը հիշողության մասին է, տեղին է հիշել, որ ճապոնացի գիտնականները պնդում են, որ շիմպանզեները հոյակապ լուսանկարչական հիշողություն ունեն, շատ ավելի ուժեղ, քան մարդը: Նրանց կողմից անցկացված փոքրիկ շիմպանզեների հետ հիշողության վերաբերյալ թեստերի արդյունքում կենդանիները համալսարանի ուսանողներից լավ արդյունք են ցուցաբերել: Փորձի մասնակիցները պետք է հիշեին   համակարգչի էկրաններին տարբեր տեղերում գրված տարբեր թվերը, իսկ հետո դրանց հաջորդականությունը: Իրենց հետազոտության արդյունքները հրապարակելով Current Biology ամսագրում, գիտնականներն ավելացնում են. ՙՄենք, ըստ երևույթին, թերագնահատել ենք այդ կենդանիների խելամտության աստիճանը, որովհետև կարծում ենք, որ հիշողության և այլ մտավոր խնդիրների հարցերում շիմպանզեները մարդուց շատ են հետ մնում՚: 

ՙՄարդիկ, այդ թվում և շատ կենսաբաններ, մինչև այժմ էլ կարծում են, որ մարդը շիմպանզեից շատ է զարգացած  գլխուղեղի գործունեության հետ կապված բոլոր բնագավառներում,- ասում է Կիոտոյի համալսարանի առաջատար հետազոտող Տեցուրո Մացուզավան: - Ոչ-ոք պատկերացնել անգամ չի կարող, որ 5 տարեկան շիմպանզեն կարող է հիշողության թեստը մարդուց լավ լուծել՚:

Դոկտոր Լայզա Պարրը, ով Ատլանտայի նահանգի Էմորիի համալսարանի պրիմատների կենտրոնում աշխատում է շիմպանզեների հետ, ճապոնացի գործընկերների աշխատանքների արդյունքները ՙիսկապես հեղափոխական՚ է անվանել: Դրանց կարևորությունը, այն, թե ինչպես են պրիմատների մոտ զարգանում ընդունակությունները, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից մարդու ստեղծման համար, պարզապես աննախադեպ է, կարծում է նա: ՙՇիմպանզեները մեր ամենամոտ հարազատներն են մոլորակի վրա գոյություն ունեցող բոլոր կենդանիներից,- բացատրում է դոկտոր Պարրը,- և, հետևաբար, նրանք կարող են մեզ տեղեկություններ տալ մեր էվոլյուցիոն ժառանգականության մասին՚:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ